Friday, December 24, 2010
The Geology of Somaliland
Oil, Gas and Coal Technology,
M.Y. Ali
The Petroleum Institute,
P.O. Box 2533, Abu Dhabi, UAE
E-mail: mali@pi.ac.ae
Abstract: Geological field mapping along with available geological and drilling data suggest that Somaliland has favourable stratigraphy and structure for coal deposits. Lignitic to sub-bituminous coal deposits with ages from Jurassic to Oligocene-Miocene occur in various locations across the country including Hed-Hed valley south of Onkhor, Guveneh hills north of Las Dureh and Daban Basin southeast of Berbera. However, the coal occurrence at Hed-Hed has both the greatest thickness and highest quality.
These deposits have the potential to provide an important alternative fuel resource which could alleviate the growing shortage of traditional fuels and assist in reducing the country’s dependence on imported energy. However, further investigation, including drilling and laboratory analyses, still needs to be carried out, particularly on the Upper Cretaceous coal seams to evaluate the quality and resource potential of the deposits. [Received: October 4, 2008;
Accepted: January 6, 2009]
1 Introduction
Somaliland is situated on the northern side of the Horn of Africa with the Gulf of Aden to the north, Ethiopia to the south and west and Djibouti to the northwest. The country is underlain mainly by Mesozoic and Tertiary continental-margin and marine sedimentary rocks deposited unconformably on Precambrian metamorphic and igneous rocks (Ali, 2006).
Three major plate boundaries meet in the Horn of Africa. They are the oceanic spreading ridges of the Red Sea and the Gulf of Aden and the continental East African Rift system (Figure 1). As a result, the structure of the country is dominated by the Gulf of Aden, Red Sea and East African trends. The opening of the Gulf of Aden has subjected the country to extensional tectonics, giving rise to a major system of E-W to ENE-WSW striking normal faults. These faults divide the country into two morphological regions, the down faulted Guban area and the relatively uplifted Somaliland plateau which exposed high grade Proterozoic migmatites, granitoides and pegmatites.
Faults of the Red Sea have a trend of NW-SE to WNW-ESE direction whereas the East African faults trend almost due N-S. The East African faults are less frequent and they mainly affect the western part of the country. Field observations indicate that NW-SE faults are most dominant trends (Figure 2) and old basement structural trends exerted a controlling influence on younger fault trends. The movement of older faults appear to have taken place during the Mesozoic time and may be related to the early breaking up of Gondwanaland (SOEC, 1954; Bosellini, 1992). The Daban Basin (southeast of Berbera) is an example of an onshore basin that was formed as a result of the reactivation of the older NW-SE trending fault and subsequently filled with Oligocene-Miocene continental to marginal-marine sediments (Bott et al., 1992).
The exploration and exploitation of lignite and bituminous coal is important for developing countries such as Somaliland and can provide a vital, alternative fuel source for the country. In Somaliland, the traditional fuel supply is wood which has become severely depleted, while imports of petroleum products have become too expensive.
However, extensive lignitic to sub-bituminous coal deposits of various ages from Jurassic to Oligocene-Miocene have been reported (e.g., Farquharson, 1924; MacFadyen, 1933; Grundstofftechnik, 1983). These deposits are known to exist in several localities in the country including Daban Basin southeast of Berbera, Hed-Hed valley south of Onkhor and various locations north of Erigavo. Although a number of geologic investigations were intermittently carried out since 1915, the quality of these deposits and the reserves has not been accurately determined.
In this paper, field mapping and available geological and drilling data have been used to review and document the occurrence of coal and carbonaceous shale in Somaliland. These observations provide the basis for future coal exploration, mining geology, feasibility studies and geological investigation in Somaliland.
Coal has been known to occur in Somaliland since it was first reported by Farquharson (1924) who described the analyses of coal samples collected from Hed-Hed in 1915. During British colonial occupation the geological investigation of the country increased, and as a result several more coal and lignite deposits have been discovered (e.g., MacFadyen, 1933; Hunt, 1951; Pallister, 1959; Gellatly, 1960; Hunt, 1960).
The few studies that have been carried out since independence include a United Nations Development Programme (UNDP) investigation in 1980 of the Tertiary coal and lignite occurrences in the Daban Basin, southeast of Berbera (Peeters, 1980). Further UNDP coal survey has been carried out in 1980/1981 to investigate Cretaceous outcrops north of Erigavo (Aden and Peeters, 1981). In 1983, the Bundesanstalt Fur Geowissenschaften und Rohstoffe (BGR) had carried out feasibility studies of the coal deposits of northern Somalia as part of a technical cooperation between the governments of Germany and Somalia. The fieldwork in Somalia was conducted by the consulting company of Grundstofftechnik (1983) on behalf of BGR. Grundstofftechnik (1983) conducted detailed geological and geochemical investigations on the Hed-Hed coal site.
Five boreholes were drilled with maximum depth of 27 metres and trenches were excavated. Geologic investigations revealed the existence of four main coal units, designated as A, B, C and D. These units were traced over a strike length of 360 meters but probably extend over the entire Hodmo Basin, which occupies an area of 60–80 km2.
3 Stratigraphy and depositional setting
3.1 Jurassic sequences
The Jurassic sequences of Somaliland have been investigated by several authors and a brief summary of Jurassic sedimentary rocks is given here. Detailed descriptions of Jurassic deposits can be found in MacFadyen (1933), SOEC (1954), Luger et al. (1990) and Bosellini (1992).
Jurassic sedimentary rocks of Somaliland consist of a thick sequence of conglomeratic continental deposits (basal Adigrat Sandstone) resting directly on the peneplain basement rocks and overlain by a succession of limestones (Bihendula Group), generally with some marl and shale intervals. Jurassic sediments were deposited in NW-SE trending grabens (e.g., Bihendula graben) that were formed as a result of tensional forces associated with the rifting of Africa from Madagascar-India-Seychelles (Bosellini, 1992; Bott et al., 1992). However, the Jurassic sequence is absent in the areas east of Hed-Hed and northeast of Erigavo due to either its non-deposition or Early Cretaceous erosion.
Jurassic strata outcrop in the following areas: the Borama-Zeila area of western Somaliland; the Bihendula area of north central Somaliland; and Al Mado region of northeastern Somaliland. However, the Jurassic outcrop at Bihendula, 35 kilometres south of Berbera, was the first to be recognised in the country and has since been the most extensively studied (e.g., MacFadyen, 1933; Luger et al., 1990; Bosellini, 1992). It is where the greatest thickness (more than 1,200 metres) of fossiliferous marine Jurassic beds is exposed in the country. The Adigrat Sandstone rests unconformably on Precambrian rocks and consists predominantly of medium to coarse grained quartz sandstone (Figure 4). The unit is transgressive from a lower fluvial facies to an upper littoral marine facies (Luger et al., 1990). The Adigrat Sandstone is overlain by marine sediments (Bihendula Group) containing various limestone and shale sequences of Middle and Upper Jurassic (MacFadyen, 1933; Bosellini, 1992).
3.2 Cretaceous sequences
A major crustal uplift and block faulting has affected the area prior to the Cretaceous sedimentation. This has been related to stress system imposed on eastern Africa due to the northward rifting of the adjacent Indian plate (Bosellini, 1986). As a result, the Cretaceous rocks of Somaliland unconformably overlie Jurassic or Precambrian rocks. Neocomian-Barremian interval is generally absent and Aptian sedimentation is characterised by lateral lithologic variability resulting from transgressing seas from the east interfingering with coarser terrigenous sands derived from the west. As a consequence, thick carbonate and shale sections were deposited in the eastern part of the basin and equally thick sequences of sandstones were deposited in the west. However, the Aptian transgression did not cover the entire country. For example, the Las Anod arch reminded exposed and transgressed by the sea during the Turonian (Bosellini, 1992).
The name ‘Nubian sandstone’ has been applied to describe the entire Cretaceous clastic sequences seen in outcrop (e.g., MacFadyen, 1933). However, the Cretaceous sequence has been divided into continental fluvial of Yesomma (also spelt Jesomma) Sandstone and marine Tisje carbonates (e.g., Bosellini, 1992). It is difficult to distinguish the different formations due to the transitional nature of the interfingering clastic and carbonate facies, although the area east of Erigavo is dominated by Tisje Formation. The best exposed section of Yesomma Sandstone in the country is at Bihendula with total thickness of 1,708 metres (MacFadyen, 1933). The succession consists of highly weathered course grain quartz rich sandstones. The contact with the underlying Upper Jurassic Gawan Limestone is unconformable and an angular unconformity has been documented at the base of the Yesomma succession (MacFadyen, 1933). In the Dagah Shabel area (south of Daban Basin), the base of the succession consist of a shaly facies, the Shabel beds, of about 300 metres thick suggesting a possible coastal plain or deltaic environment (SOEC, 1954).
3.3 Tertiary sequences
Tertiary rocks lie conformably over the Cretaceous formation and form most of the surface exposures of the country. The Tertiary sedimentary section can be divided into two parts (Figure 2).
3.3.1 Eocene sequences
Eocene deposits of Somaliland consist of massive limestones of Auradu and Karkar Formations separated by massive to banded gypsum and anhydrites of the Taleh Formation. This is the result of Eocene seas transgressing from the east depositing Auradu limestones. Periodic regression in the Middle Eocene resulted in evaporatic conditions, which led to the deposition of the Taleh Formation (Anhydrite Series). Further transgression in the Upper Eocene caused the deposition of marine cherty limestone of the Karkar Formation (SOEC, 1954).
3.3.2 Oligocene-Miocene rift sequences
Oligocene and Miocene sediments are mostly restricted to narrow and isolated sub-basins along the coastal belt bordering the Gulf of Aden, occasionally extending inland in low lying regions. They were deposited in localised grabens caused by the rifting of the Gulf of Aden and consist of a thick (up to 2,700 metres) syn-rift sequence of red-brown, green sand, siltstone and gypsiferous sandstone (Bosellini, 1992; Abbate et al., 1993a). These sedimentary rocks are almost entirely terrigenous and were deposited in lagoon, delta and alluvial environments (MacFadyen, 1933; Sagri et al., 1989; Abbate et al., 1993a). The best outcrops of Oligocene-Miocene sediments occur in the Daban Basin (southeast of Berbera) bordering the Somaliland plateau (Figure 2). The sediments were deposited in fast subsiding faulted rotated block during rifting and opening of the Gulf of Aden (Bosellini, 1992; Abbate et al., 1993a). The basin is bounded to the south by the Dagah Shabel fault and to the north and east by Eocene strata of the Taleh Formation in which the Daban Group rests conformably. The Daban sequence has an east-west strike and dip gently to the south. However, close to the Dagah Shabel fault, a local syncline is recognised (Bruni et al., 1987). The sequence is overlain unconformably by alluvial conglomerates (boulder beds) of Pliocene age which is related to the uplift of the Somaliland plateau (MacFadyen, 1933; Abbate et al., 1993a).
A summary of the stratigraphy of Somaliland is given in Figure 3. The figure shows the major formations, general thicknesses and known occurrences of coal in these rocks. 4 Potential coal areas Coal deposits have been reported in many sites in Somaliland. The following occurrences have been visited on two separate fieldtrips in the country (July 2006 and July 2007). Locations of study area are shown in Figure 2.
4.1 Jurassic deposits
Location: Gal Hamud, north of Bihendula (45°09.885? E; 10°09.713? N) In the area of Gal Hamud, eight kilometres north of Bihendula, coal stringers showing branches and trunks are deposited in the Lower Jurassic sandstones and conglomeratic beds of the Adigrat Formation which underlie the Bihen Limestone (Figure 4). The coal is contained in 5–8 centimetres thick lenses of sandstone (Figure 5). Analyses of the coal samples reported by Grundstofftechnik (1983) suggest that the coal is sub-bituminous type with low ash contents (8.1%), volatile matter content of 27.6% and relatively high calorific values (6,251 kcal kg–1).
4.2 Cretaceous deposits
Location: Hed-Hed, south of Onkhor (46°14.484? E; 10°33.802? N) Hed-Hed is located about 25 kilometres south of the coastal village of Onkhor. The coal deposits occur approximately 4 kilometres upstream in the Hed-Hed gorge from its junction with the Hodmo ravine. The main outcrop occurs on the bottom of the eastern side of the gorge. The coal occurrences at Hed-Hed were the first to be recognised in the country and have since been the most extensively studied. Hed-Hed has the greatest thickness and highest quality of coal so far exposed in the country. The coal-bearing sedimentary strata dip 5° to the south and occur in the upper part of the Cretaceous within the Yesomma Sandstone, which is overlain by massive Eocene Auradu limestone (Figures 6 and 7).
Farquharson (1924) has documented the coal-bearing that outcrop in the area and recent fieldwork has also confirmed the occurrence of seams that are exposed at the base of the Hed-Hed gorge. Two further seams were discovered during the drilling campaign carried out by Grundstofftechnik (1983), making a total of four coal seams to have been recognised in the area within a 20 metres Upper Cretaceous sequence and a horizontal extent of at least 500 metres in a north-south direction. The thickness of the coal seams varies considerably over the distance with some of the seams extending much further laterally. The stratigraphy of the coal bearing sections drilled in the Hed-Hed area is shown in Figure 8. The seams consist of multiple layers of carbonaceous material interbedded with clay, shale, marlstone and sandstone. In general, the coal is black, hard and compact with a conchoidal fracture. The seams are designated from top to bottom as shown in Table 1.
Table 1 Description of the coal seams in Hed-Hed Seams Comments
A The seam is up to 0.4 metre thick and is overlain by a sandy unit and 25 metre thick grey shales
B The seam is up to 1.1 metres thick with minimum horizontal exposure of about 500 metres. The seam thins in a northerly direction and is overlain by a mixture of sand and clay
C The seam has a maximum thickness of 0.5 metre with increasing thickness to the south and is composed of carbonaceous shale and clayey coal
D The seam is about 2.8 metres thick. The lower part comprises coaly clays and clay-rich sandstones which are underlain by massive sandstones. The upper part is predominantly coaly with the coal becoming more shaly from north to south
Figure 6 Hed-Hed gorge, south of Onkhor, showing gently dipping seams occurring in the upper part of the Cretaceous within Yesomma (Nubian) Sandstone (see online version for colours)
The coal was sampled and analysed by Farquharson (1924), Aden and Peeters (1981) and Grundstofftechnik (1983). The results of the analyses are presented in Table 2. It is not known whether the variations observed in the results reflect the petrological differences in the coal seams, differences in sample collection procedure, chemical and physical changes which occurred after the samples were taken or may be due to differing analytical procedures. For example, the moisture ranges from 8% when analysed by Grundstofftechnik (1983), to 13.24% and 17.4% when analysed by Farquharson (1924) and Aden and Peeters (1981) respectively. The calorific values show values ranging between 4,712 kcal kg–1 and 5,550 kcal kg–1, with high ash content from 8.2% to 11.78%, and high volatile matter content at 33.9% to 38.1%. As a result, the coal is classified as being between sub-bituminous and lignite (Unsworth et al., 1991).
Samples from the drilled wells at Hed-Hed were examined geochemically and by means of coal petrography and palynology. Mineral matter from all seams shows a predominance of quartz and kaolinite (Ganz, 1990). This corresponds to the largely terrestrially derived palynomorph assemblages. Furthermore, the intercalations of clastics (quartz sandstones and siltstones) between the seams indicate stages of higher energy potential, probably related to fluvial inundations (Hidalgo et al., 2002).
The maceral and total organic carbon (TOC) analyses of samples are highly variable . The analyses indicate that Liptinite (18%–90%) and Huminite (10%–73%) are the dominant macerals assembles (Ganz, 1990). Inertinite contents are very low (< 10%) indicating that the seams were possibly deposited in a large shallow basin which was rarely subaerially exposed, thus the conditions favourable to formation of inertitine macerals, like oxidation and forest fires, were uncommon during peat accumulation (Taylor et al., 1998). In addition, the palynological analyses of core samples from shallow boreholes in the Hed-Hed area yielded predominately terrestrial microfloras (Schrank, 1990). This suggests that the coals have developed under humid conditions in tropical lowland with rivers, fresh lakes and swamps. Moreover, low sulphur (0.65%) content of the Hed-Hed coal indicates depositional conditions without marine influence possibly deposits of upper delta plain. This is because high sulphur content in coal is generally explained by the proximity of the peat to sea waters that can provide an abundant source of sulphur during deposition (Cohen et al., 1984; Given and Miller, 1985).
The analyses also indicate that the coal in Hed-Hed gorge falls into the rank of sub-bituminous with vitrinite reflectance (%Ro) ranging from 0.38 to 0.44. The vitrinite reflectance values also generally increase with depth (Table 3). However, tectonic events during the formation of the coal seams that caused horsts and grabens (Bosellini, 1992) and rapid differential compaction of peat and sand-dominated sedimentary sequences on the delta plain may have differentiated the area into various smaller basins separated by local highs (Grundstofftechnik, 1983).
Location: Guveneh Range (46°01.020? E; 10°27.010? N)
Guveneh hills are located about 32 kilometres north of Las Dureh and 30 kilometres southwest of Hed-Hed. Gellatly (1960) visited the area and recognised a seam that is exposed within the Yesomma sandstone near Haro gorge on the western margin of the Guveneh hills. The seam is 30 centimetres thick and consists of laminated coal associated with carbonaceous shale. Grundstofftechnik (1983) revisited the area and reported three gently dipping coal-bearing horizons that are exposed in the area. They are located in the uppermost part of the Cretaceous succession, with a similar stratigraphic setting as the coal seams of Hed-Hed.
In July 2007, the author visited the Guveneh area and recognised that seam 1 consists mainly of 10 centimetres thick beds of coal fragments within a sandy matrix. Seams 2 and 3 are situated about 50 metres below seam 1 and consist of black carbonaceous shale. The lowermost bed of horizon 2 is up to 17 centimetres thick and consists of a soft clayey coal. The three seams can be followed to at least 3 kilometres to the south and show almost unaltered composition. Samples collected and analysed by Grundstofftechnik, (1983) suggest that the coal is of generally low quality with high ash contents (49.7%) and low calorific values (2,521 kcal kg–1) (Table 2).
The plant fossils in the coal bearing horizons reported by Grundstofftechnik (1983) indicate that peat was deposited in swamps where the vegetation was not dense enough to develop clean coal beds. Similar depositional environments are suggested for other Upper Cretaceous coal layers such as the Hed-Hed seams.
Other coal seams of varying thicknesses have been reported at various locations in the country (Aden and Peeters, 1981; Grundstofftechnik, 1983) including several Cretaceous deposits along the escarpment approximately north and east of Erigavo (e.g., Har Araale and Ham-Ham). In addition, Fantozzi and Ali-Kassim (2002) have reported two lignite horizons within continental arenaceous formation of Yesomma Sandstone in Dhurbo area, northeast of Somalia. All of these deposits have been formed in Upper Cretaceous strata but none can be regarded as being sufficiently enough to warrant commercial development.
4.3 Oligocene-Miocene deposits
Location: Daban basin, southeast Berbera (45°12.825? E 10°20.858? N)
Oligocene-Miocene lignite deposits have been found on the southern slopes of Al Wein Range of Biyo Gure gorge about 25 kilometres southeast of Berbera (Daban Basin). The seams have been reported by Farquharson (1924) and Hunt (1960). Abbate et al. (1987) and Abbate et al. (1993a) have also recognised thin lignite horizons within the basin. On a recent visit to the area the author observed two seams at the bottom of the gorge in two separate locations about three kilometres apart. The maximum thickness of each seam is about 30 centimetres and the horizontal outcrop distances are about 30 metres, although the seams probably extend over a wider area within the Daban Basin.
However, in weathered surfaces correlation between coal seams becomes impossible. The seams crop out within the lower Daban Group, which consists of shales, clays and sandstones. The Daban succession shows a variation from shallow marine at the base to continental sediments at the top (MacFadyen, 1933; Sagri et al., 1989; Abbate et al., 1993a). The lower Daban Group has a very high content of shallow marine fossils, such as nautiloids, nummulites, ostracods and gastropods (MacFadyen, 1933; Sagri et al., 1989; Abbate, et al., 1993a). In contrast, the upper part of the sequence contains few fossils such as Cichlids (fresh-water fishes) (Abbate et al., 1993a) and silicified trees (MacFadyen, 1933). The coal bearing sections are overlain by gypsum-dominated unit.
The coal deposits consist mainly of lignite (dull-bright coal) with numerous cleats, breaks and conchoidal fractures.
A seam in the lower Daban Series which consists of shales, clays and sandstones, Daban Basin, southeast of Berbera (see online version for colours) The coal was sampled and analysed by Farquharson (1924), the results of which are presented in Table 2. The analysis suggests that the deposits are of high quality with low ash (9.32%) content and relatively high calorific values (5,733 kcal kg–1), corresponding to a rank of hard lignite to sub-bituminous coal. However, analysis of samples taken by Grundstofftechnik (1983) suggests that the coal is of relatively poor quality with high percentages of ash (43.80%) and sulphur (17.94%) and low calorific value(3,915 kcal kg–1). The vitrinite reflectance (Ro) for the coal samples ranges between 0.48 and 0.54 (Grundstofftechnik, 1983), which is considered high for lignite. This deposit has the potential to be used as an energy source for the cement factory in Berbera, which is located less than 8 kilometres from the deposit and as feedstock for a power station.
Preservation of fossils (e.g., gastropod shells) in the coal seams suggests that water acidity was probably very low (Pickford, 1986). In addition, gypsum dominated unit overlying the coal seams indicates that the sulphate content in waters was probably raised as a result of evaporation under dry conditions. Both low acidity and high sulphate content in water heavily enhances sulphur content. These observations suggest that the coal seams were deposited in an estuarine environment that was subjected to marine transgressions, which increased the sulphur content of the peat. In addition, high ash contents indicate inadequate isolation of peat forming environments from clastic influx (Koukouzas and Koukouzas, 1995). This interpretation is consistent with sedimentological studies of Abbate et al. (1993a) which suggested that the lower Daban Group is deposited on restricted lagoon to deltaic environment.
5 Reserve estimates
The investigation indicates that the most important coal bearing sequences are found within the Upper Cretaceous formation of Yesomma Sandstone. The Jurassic aged coal deposits are very thin while the Tertiary deposits are poor in quality. The available data on the coal deposits of the Upper Cretaceous is currently inadequate for definitive evaluation of either the quantitative or qualitative factors of the resource. The potentially coal-bearing sequences in the upper part of the Cretaceous sequence are often not exposed for regional investigation due to the thick coverage of Auradu limestone. Both in Hed-Hed and the Guveneh areas the coal deposits occur 40–50 meters below the base of the Auradu limestone which is highly resistant to erosion and weathering. As a result, the outcrops of coal-bearing beds are only exposed over small distances making it difficult to adequately evaluate their quality and reserves. Furthermore, open cast mining will probably not be economically feasible due to the high stripping ratio (>10) and thick and hard overburden rocks (Auradu limestone) which will require considerable drilling and blasting prior to excavation.
Another major problem for future development of this resource is that the deposits are located hundreds of kilometres from the major cities of the country (such as Hargeisa, Burao and Berbera) and there is currently no road access to any of the deposits. To reach the Guveneh deposit it currently takes at least a day of off-road driving and trekking on foot from the Las Dureh village. Therefore, all of the coal deposits which have been investigated are not presently recognised as being a resource or reserve due to their relatively low calorific value, poor quality, high ash and sulphur contents, and difficulties in accessing the deposits. The deposits may still have the potential to provide an important alternative fuel resource in the future. However, further investigation of the coal deposits of Somaliland, including drilling and laboratory analyses particularly of the Upper Cretaceous coal seams, is required to effectively evaluate the quality and resource potential of these deposits.
6 Conclusions
The outcrops and available geological and drilling data show that Somaliland has high potential for coal deposits. In summary this study found that:
• Lignitic to sub-bituminous coal deposits of various ages from Jurassic to Oligocene-Miocene have been formed at various locations across the country, including Hed-Hed valley south of Onkhor, Guveneh north of Las Dureh and Daban Basin southeast of Berbera.
• The Jurassic coal of Gal Hamud has the highest quality with low ash content and high calorific values. However, the coal bearing horizon is very thin.
• Four seams of varying thickness are recognised in the Hed-Hed area within the Upper Cretaceous Yesomma (Nubian) Sandstone. These seams are lignite to sub-bituminous in rank with calorific value of 4,712 kcal/kg to 5,550 kcal/kg, moisture content of 8% to 17.4%, volatile matter of 33.9% to 38.1%, sulphur content of 0.55% to 0.65% and vitrinite reflectance (%Ro) ranging from 0.38 to 0.44.
• The depositional environment for the formation of the Hed-Hed and Guveneh coal seams was upper delta plain with peat swamps that were not dense enough to develop clean coal beds. Both in Hed-Hed and Guveneh the peat accumulations were not isolated from clastic influx and, as a result, high ash content of impure coals developed.
• Oligocene-Miocene coal deposits of the Daban Basin have lower quality compared to the other deposits. The coal has a high percentage of ash and a relatively low calorific value. The depositional environment for the formation of the seams was that of an estuarine with low acidity and high sulphate content.
• Available geological and drilling data of the coal seams are inadequate to accurately estimate reserves of the deposits. The coal bearing sequences of Upper Cretaceous are unexposed in many parts of the country and therefore inaccessible for regional investigation.
• Coal deposits preserved in the country have the potential to alleviate the growing shortage of traditional fuels and assist in reducing dependence on imported energy. However, more exploration work and in particular sub-surface drilling is needed, especially in the Cretaceous basins to determine the lateral extent, thickness and quality of the deposits.
Acknowledgements
I am grateful to Suleiman Weirah, Suleiman Mohamed Ali and Sahal Adan Mohamed for assisting my fieldwork in Somaliland. I thank Ahmed Behi, Ahmed Ali and James Small for many valuable discussions. Two anonymous reviewers greatly improved the manuscript.
References
Abbate, E., Hussein, A.S., Bruni, P. and Sagri, M. (1987) ‘Geology of the Daban basin’, Geology and Mineral Resources of Somalia and Surrounding Regions, Excursion A Guidebook, pp.43–63.
Abbate, E., Hussein, A.S., Bruni, P. and Sagri, M. (1993a) ‘Pre- and syn-rift sedimentation in a tertiary basin along the Gulf of Aden (Daban Basin, Northern Somalia)’, in E. Abbate, M. Sagri and F.P. Sassi (Eds.): Geology and Mineral Resources of Somalia and Surrounding Regions, Relazioni e Monografie 113A/1993 Insituto Agronomico Oltremare, Firenze, pp.211–240.
Abbate, E., Sagri, M. and Sassi, F.P. (1993b) ‘Geology and mineral resources of Somalia and surrounding regions (with a geological map of Somalia 1:1.500.000)’, in E. Abbate, M. Sagri and F.P. Sassi (Eds.): 1st International Meeting on the Geology of Somalia and Surrounding Regions (GEOSOM 87), Mogadishu, Somalia.
Aden, M.A. and Peeters, A. (1981) Coal Prospection in Erigavo Area, UNDP Project SOM/78/004, Mogadishu.
Ali, M.Y. (2006) ‘Hydrocarbon potential of Somaliland’, First Break, Vol. 24, pp.49–54.
Bosellini, A. (1986) ‘East Africa continental margins’, Geology, Vol. 14, pp.76–78.
Bosellini, A. (1992) ‘The continental margins of Somalia’, in J.S. Watkins, F. Zhiqiang, K.J. MC Millen (Eds.): Geology and Geophysics of Continental Margins, American Association of Petroleum Geology Memoir, Tulsa, Oklahoma, Vol. 53, pp.185–205.
Bott, W.F., Smith, B.A., Oakes, G., Sikander, A.H. and Ibrahim, A.I. (1992) ‘The tectonic framework and regional hydrocarbon prospectively of the Gulf of Aden’, Journal of Petroleum Geology, Vol. 15, pp.211–243.
Bruni, P., Abbate, E., Hussein, A.S., Fazzuoli, M. and Sagri, M. (1987) Geological Map of the Daban Basin, Northern Somalia, Florence University and Somalia National University, Firenze.
Cohen, A.D., Apackman, W. and Dolsen, P. (1984) ‘Occurrence and distribution of sulphur in peat-forming environments of Southern Florida’, International Journal of Coal Geology, Vol. 4, pp.73–96.
Fantozzi, P.L. and Ali-Kassim, M. (2002) ‘Geological mapping in Northeastern Somalia (midjiurtinia region): field evidence of the structural and paleogeographic evolution of the northern margin of the Somalian plate’, Journal of African Earth Sciences, Vol. 34, pp.21–55.
Farquharson, R.A. (1924) The Geology and Mineral Resources of British Somaliland, pp.1–53, Waterlow and Sons Limited, London.
Ganz, H. (1990) ‘Facies evolution and hydrocarbon potential of Upper Cretaceous organic-rich sediments from North Somalia’, Berliner Geowiss. Abh. (A), Berlin, Vol. 120, pp.621–632.
Gellatly, D.C. (1960) ‘Report on the geology of the Las Dureh area, Burao district’, Somaliland Protectorate Geological Survey, London, Vol. 6, p.40.
Given, P.H. and Miller, R.N. (1985) ‘Distribution of forms of sulphur in peat from saline environments in the Florida Everglades’, International Journal of Coal Geology, Vol. 5, pp.397–409.
Grundstofftechnik, G.M.B.H. (1983) Coal Prospection on Northern Somalia, Part I, pp.1–107, unpublished report, Essen, Germany.
Hidalgo, E., Helle, S., Alfaro, G. and Kelm, U. (2002) ‘Geology and characterisation of the Pecket coal deposit, Magellan Region, Chile’, International Journal of Coal Geology, Vol. 48, pp.233–243.
Hunt, J.A. (1951) ‘A general survey of the Somaliland Protectorate (1944–1950)’, Final Report on an Economic Survey and Reconnaissance of the British Somaliland Protectorate, London, pp.1–203.
Hunt, J.A. (1960) ‘Report on the geology of The Berbera – Sheikh area, Berbera and Burao districts’, Somaliland Protectorate Geological Survey, Hargeisa, Report No. 4, pp.1–27.
Koukouzas, C. and Koukouzas, N. (1995) ‘Coals of Greece; distribution, quality and reserves’, in M.K.G. Whateley and D.A. Spears (Eds.): European Coal Geology, Geological Society Special Publications, Vol. 82, pp.171–180.
Luger, P., Hendriks, F., Arush, M., Bussman, M., Kallenbach, H., Mette, W. and Strouhal, A. (1990) ‘The Jurassic and the Cretaceous of Northern Somalia: preliminary results of the sedimentological and stratigraphic framework’, in E. Klitzsch and E. Schrank (Eds.): Research in Sudan, Somalia, Egypt and Kenya, Berliner Geowiss. Abh. A, v, Vol. 120, No. 2, pp.571–594.
MacFadyen, W.A. (1933) Geology of Somaliland, The Government of the Somaliland Protectorate, pp.1–87.
Pallister, J.W. (1959) ‘Mineral resources of Somaliland Protectorate’, Somaliland Protectorate Geological Survey, London, Vol. 2, No. 2, pp.154–165.
Peeters, A. (1980) Geology and Coal Prospecting in Daban Area, UNDP project SOM/78/004, Mogadishu.
Pickford, M. (1986) ‘Sedimentation and fossil preservation in the Nyanza Rift system, Kenya’, in L.E. Frostick, R.W. Renaut, I. Reid and J.J. Tiercelin (Eds.): Sedimentation in the African Rifts, Geological Society Special Publications, Vol. 25, pp.345–362.
Sagri, M., Abbate, E. and Bruni, P. (1989) ‘Deposits of ephemeral and perennial lakes in the Tertiary Daban Basin (Northern Somalia)’, Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, Vol. 10, pp.225–233.
Schrank, E. (1990) ‘Upper Cretaceous coal-bearing sediments in northern Somalia: short note on palynological age and paleoenvironment’, Berliner Geowiss. Abh. (A), Berlin, Vol. 120, pp.633–638.
Smith, W.H.F. and Sandwell D.T. (1997) ‘Global seafloor topography from satellite altimetry and ship depth soundings’, Science, Vol. 277, pp.1957–1962.
Somaliland Oil Exploration Company (SOEC) (1954) A Geological Reconnaissance of the Sedimentary Deposits of the Protectorate of British Somaliland, pp.1–42, Crown Agents, London.
Taylor, G.H., Teichmuller, M., Davies, A., Diessel, C.F.K., Littke, R. and Robert, P. (1998) Organic Petrology, Gebruder Borntraeger, Berlin, pp.1–704.
Unsworth, J.F., Barratt, D.J. and Roberts, P.T. (1991) ‘Coal quality and combustion performance.An international perspective’, Coal Science and Technology, Elsevier, Amsterdam, Vol. 19.
--------------------------------------------------------------------------------
Wednesday, January 6, 2010
Xuquuqda Haweenka iyo Doorkooda. Qaybtii 7aad.
Islaamka ka hor, aad ayay u kala duwanaayeen fikradaha ku saabsan xuquuqda dumarku, waxaase ay ka sinnaayeen, in dhamaan ay ku tunteen xaqa inanta. Waxana ay kolba ku xidhnayd maamulka casrigaa jiray, meelaha uu ka talinayay iyo dhaqanada kala duwanaa ee ay kala haysteen dadyowgii waayadaa aduunka ku noolaa.
Xeerarkii Hindidii hore oo la odhan jiray (xeerarkii Maanuu), waxay dhigayeen in gabadhu ayna xaq u lahayn inay ku kacdo fal rabitaankeeda ah, xataa hawlaha guriga, waxanay mar kasta ku hoos noolayd rag, hadii uu saygeedu ka dhintona wey raacin jireen oo iyana la gubi jireen iyadoo nool.
Boqor la odhan jiray Xamuraabi oo ka talin jiray dhulkii waagaa la odhan jiray Mosepotamia, dhulka haatan ay degan tahay dawlada Ciraaq, ayaa waxa uu lahaa hab sharciyeed oo ku magac dheeraa Xeerarkii Xamuraabi (The Code of Hamurabi). Marka aynu soo qaadano xeerarka uga yaalay haweenka, waxay ahaayeen kuwa aad uga horumarsanaa marka la barbar dhigo kuwii ka horreeyay. Gabadhu waxay lahayd meher laga bixinayo, xataa marka la furo waxa lagu xukumi jiray ninka gabadha furay inuu siiyo lacag ganaax ah. Dhaliilaha a lahaayeen xeerarkani waxa ka mida haa iyadoo ninka lo ogolaa inuu gabdhiisa u bixin karayo rahan ahaan, marka deyn lagu yeesho inta uu deynta iska bixinayo. Sidoo kale gabadhu may lahayn awoodda ay wax ku iibin karto, iibsan karto, waxna ku kirayn karto.
Dhinaca Giriig ga, dadku waxay u qaybsanaayeen dabaqado, dabaqada koowaad waxay ka koobnayd dadka talada haya, dabaqada labaadna waxay u gaar ahayd ganacsatada, halka dabaqada sadexaad ay ka aheyd dabaqada addoomaha. Gabdhuhu waxay ahaayeen meel u dhaxaysa ganacsatada iyo addoomaha, kolba ka gursada ayuun baana lagu tirin jiray xoolahiisa.
Sidoo kale ayaa Boqortooyadii Rooma na ay dumarku ugu hoos noolaayeen iyagoo aan haysan wax xaq ah, waxaana kolba lagu tirin jiray maalka iyo xoolaha qofka gacanta ku haya. Inkastoo waayadii danbe ee boqortooyadan ay gabadhu awood u lahayd inay ka hoos baxdo lahaanshaha ninka iyadoo lagu xidhayay inay horta dhasho saddex wiil iyo wax ka badan.
Marka aynu soo qaadno Yuhuudda, iyagu waxay gabadha ula dhaqmi jireen si aad u naxariis daran, kana xun sidii Hindida, Roomaanka iyo Giriiga ba. Marka loo baahdo guurna gabadha waa la soo iibsan jiray. Sidoo kale ayaa dayowgsa Kiristaanka, iyagana dhaqankoodu u dulmiyay dumarka waayadii ugu horaysay, iyo xilliyadii ay bilaabantay Kaniisada Kiristaankuba.
Carabta ayaa iyaguna Islaamka ka hor waxay lahaayeen dhaqan xun oo xaqirayay gabadha waxaanay aasi jireen gabdhaha oo nool, iyagoo ka baqaya ceeb iyo faqrinimo, sida uu Quraankuba cadeeyay.
Hadaba diinta Islaamku markay soo baxday waxay dumarka siisay Xuquuq badan oo aanay marna gabadhu ka heli karin nidaam kale oo aan ahayn ka Islaamka. Waxa uu cadeeyay Quraanku in dumarka qaarkood ay ka saamaeyn badan yihiin ragga, kana gudan og yihiin waajibka saaran, sida qisada Maryam Bint Cimraan, oo dhashay Nebi Ciise-cs- iyada oo uu Rabbi ka dhigay daahir kana doorbiday dumarka kale.
Inantu waxay xaq u leedahay in aabbeheed si fiican u barbaariyo, wanaajiyana la dhaqankeeda. Islaamkuna wuxuu ugu abaal-guday Janno aabbo kasta oo wanaajiya xidhiidhka inantiisa, u barbaariya si fiican, una sabra meel-marinteeda iyo ku xidhideeda inay guddo xaqa uu Ilaahay ku leeyahay.
Nebiga-csw- ayaa laga weriyay in uu yidhi, ninka si fiican u barbaariya laba hablood ilaa ay qaan-gaadhayaan Qiyaamaha waxanu isku nahay sidaa –isagoo tilmaamaya labadiisa farood oo isku duuban.
Xadiis kale ayaa Caa’isha-rc- waxay werinaysaa in Nebigu-csw- yidhi: “ninka lagu jirrabo hablo, ee wanaajiya, waxay xijaab uga noqdaan Naarta”.
Xadiisyadan ayaa waxaynu ka akhrisan karaynaa in habluhu ay yihiin nimco lagu hamiyo inay kuu dhashaan, maadaama aynu hayno abaal-gud loogu bushaareeyay nin kasta oo ka soo baxa xilkooda barbaarineed. Islaamkuna waxa uu ina tusayaa inanta iyo halka ay kaga taalo aabbeheed, waxaana lagu dhiiri gelinayaa aabbeyaasha inay xoogga saaraan ku tabcida hablaha iyo daryeelkooda. Nebigu-csw- waxa uu ka hadlay kaalinta ay ugu jirtay inantiisa Faadumo-rc- waxaanu yidhi: “Faadumo waa qayb iga mid ah ninka ka cadheysiiyaa, anigana wuu iga cadheysiiyay”.
Sida aynu kor ku sos sheegnay xaqa ugu horeeya ee ay inantu leedahay waa in si fiican loo barbaariyo laguna ababiyo dhaqanka suuban ee diinta Islaamka. Intaa ka sokow inantu waxay xaq u leedahay wabarasho iyo ka qayb-qaadasho horumarka bulshadeeda.
Maamulida aabbaha ee inantiisu ma dhaafsiisna xadka ah edbinta iyo rabaynteeda, iyo dhiirigelinteeda ku dhaqanka diinta Islaamka. Waxa loo dhaqayaa sida walaalkeed, waxa la farayaa tukashada markay todoba sanno gaadho, sidoo kale ayaa toban jirkeeda ay tahay in la garaaco haday salaada ka tagto.
Hadii ay jirto hanti ay gaar u leedahay inantu, aabbuhu xaq uma laha dhex-galka hantideeda, wixii aan ka ahayn hagid iyo tusaalayn dhinaca wanaagsan ah.
xaqa waxbarashada:
Waxbarashadu waa ku waajib dhamaan xubnaha bulshada Muslimka ah, lab iyo dhedig yar iyo weyn, maadaama ay caqiidadeenu ku dhisan tahay cilmi iyo aqoon. Sidoo kale ayaa cibaadada iyo gudashada waajibaadka Ilaahay ay dhamaan u baahan yihiin in qofku aqoon u yeesho sida loo gudanayo. Waagii Nebiga-scw- dumarku waxay ahaayeen kuwa ka qayb qaata barashada Islaamka, kulana tatamayay ragga, iyagoo aan isku dhex baahin ragga ee ku dedaalaya in ay iyaguna gaar u raadsadaan cilmiga, sida aynu ka dheehan karno xadiiskan:
Abii Saciid Alkhudri ayaa laga weriyay inuu yidhi gabadh ayaa u timid Nebiga-csw- iyadoo ku tidhi: “Rasuul Allow, raggii baa qaatay wakhtigaaga intii badnayd, markaa noo qabo maalin aanu kuu nimaadno si aad noo barto waxii Allah ku baray”. Nebigu waxa uu u cayimay maalin gaar ah iyo meel gaar ah, isagoo markii ay u yimaadeen baray wixii Alle baray.
Cilmigu diinta Islaamka dhexdeeda wuxuu u qaybsamaa laba qaybood:
1. Aqoon ay tahay qof kastaa inuu barto, rag iyo dumarba, waana cilmiga kuu sahlaya qofku inuu barto kitaabka Ilaahay iyo Sunnaha. Cilmigani waa mid waajib ku ah qof kasta oo Islaam ah.
2. Aqoon si guud waajib ugu ah bulshada, waana in mar kasta bulshada dhexdeeda laga helaa dad bartay oo aqoon u leh cilmigani. Aqoonta noocani ah waa barashada cilmiga sayniska iyo cilmiyada kale ee lagama maarmaanka ah. Tusaale ahaan, bulshada dhexdeeda waa in laga helaa dhakhtaro, injineero iyo aqoonyahano saynis. Hadii in bulshada ka mid ahi barato cimigan, inta kale wuu ka dhacayaa waajibnimadii barashadiisu.
Hadaba qaybta koowaad ee cilmigu waa ku waajib dumarka, oo waxay kala siman yihiin ragga, lakin qaybta labaad hadii la helo aqoon u leh, oo ku filan bulshada, dumarka wuu ka dhacay waajibnimadiisii.
Inta ay jirtay taariikhada Islaamku waxa ka soo dhex baxay, haween badan oo ku xeel-dheeraadaay qaar ka mid ah laamaha aqoonta ee diinta Islaamka, tusaale fiicanna u noqday intii ka danbaysay. Caa’isha Bint Abuubakar-rc- oo ka mid ahayd hooyooyinkii Muslimiinta ayaa waxay ahayd qofka ay kula laabtaan in badan oo Asxaabtii Rasuulka ahi arrimaha ugu adag, waxa laga kaasha jiray xadiisyada, akhriska Quraanka Kariimka ah iyo aqoonta Quraanka. Sidooo kale ayaa Kariima Bint Axmed ay aheyd mid ka mid ah dadka soo weriyay kitaabka Saxiixul Bukhaari, oo ah kitaabka labaad ee diinta Islaamka, marka laga reebo kitaabka Quraanka Kariimka ah.
Shaqada gabadha:
Hawsha gabadha Islaamka ahi ma ay ahayn mid ku kooban guriga, waayo, marmarka qaar dumarku waxay ragga ka caawin jireen hawlaha raadinta nolol-maalmeedka. Waxa ay dumarku ka qayb qaadan jireen gudashada Cibaadada, sida salaadaha, iyadoo qaarkood ay lahaayeen xirfad shaqo sida tolista dharka. Arrinka ugu muhiimsanina waxa uu ahaa in aanay isku sii dhex dayn ragga lakin horumarka bulshada aad bay uga qayb qaadan jireen.
Sidoo kale ayaa dumarku ay ka qayb qaadan jireen jihaadka iyagoo doorkoodu ahaa waraabinta ciidanka, dawaynta kuwa dhaawacan iyo gurya ku celinta kuwa shahiiday. Dumarku waxa ay qayb laxaad leh ka qaadan jireen guubaabinta ciidanka Muslimiinta iyo dhiiri-galintooda, iyagoo la diyaarin jiray qalabka dagaalka sida hubka iyo fardaha.
Gurmashada dagaalkiyo
Gulufkiyo colaadaha
Goobaha naf waagiyo
Halka laysku gowroco
Marka gorodda lays daro
Haddaan dumarku goonyaha
Guubaabo kicinayn
Sida galowga dhiilloon
Illayn geesi qayrkii
Birta kuma gumaadeen.
Hadraawi
Hadaba maadaama ay haweenku ka soo qayb qaadan jireen hawlaha bulshada, ayna aheyd wax aan hadal ka iman, maxaa keenay in culimo badani ay aad uga soo horjeedsadaan shaqada haweenka wakhtigan la joogo, ayna noqoto wax la isku khilaafay dunida Muslinka ah dhexdeeda?
Jawaabta su’aashani waxa ay tahay, waxa keenay dhibaatooyinka ka dhashay shaqada dumarka ee wakhtigan, gaar ahaan bulshoooyinka reer Galbeedka iyo sida ay ugu sacab tumayaan in dumarku ay u dareeraan shaqo nooc kasta ah.
Haddaba dhaqannada xunxun ee soo kordhay iyo dhibaatooyinka ku cusub bulshada Muslimka ah waa kuwa saameeyay heerkii bulsheed, kii akhlaaqeed iyo kii maaliyadeed ee bulshadaba, waxaana ka mid ah:
1. Dareemidda ay inantu dareemayso inay madax-banaan tahay waxa uu ku dhaliyay inay ka maaranto guurkii, si ay iskaga sii madax-banaanaato. Tanina waxay kordhinaysaa halista ka iman karta guur la’aanta.
2. Inanta dibada ka shaqaynaysaa waxay ka wahsanaysaa gudashada waajibka saygeeda iyo caruurteeda ka saaran. Waxa batay burburida qoysas badan oo muslim ah arrinkan daraadeed.
3. Shaqooyinkani waxay kordhiyeen fursadihii ay iskugu dhex-darsami lahaayeen labada jinsi. Arrinkani waxa uu kordhiyay faafida sinada iyo dhaqano kale oo xunxun, sida burburka dhaqankii bulshada.
4. Haweenka u soo dareeray waxay keeneen yaraansho shaqadii dhalinyartu qaban lahayd. Arrinkani waxa uu keenay shaqo la’aan ku baahday bulshada dhexdeeda. Iyadoo saamayn ku yeelatay dhamaan xubnaha bulshada.
5. Soo if-bixidda dhaqano cusub oo aan hore u jiri jirin, sida xoogga saarida quruxda inanta, iyadoo hablaha aan loo eegayn kartidooda iyo aqoontooda, lakin la tix galinayo quruxdeeda iyo dheeheeda.
Waxa aynu odhan karnaa waxa la isku khilaafay maaha shaqada dumarka lafteeda, ee waxa ay tahay waayitaanka jawi ku haboon hawlihii ay dumarku qaban lahaayeen si ay uga qayb-qaataan horumarinta bulshadooda, mar hadii aan loo eegayn u qalmida hawsha iyo awoodeeda, wax shardi ahina aanu ku xudhnayn nooca shaqada ee ay tahay inay ku dhaqaaqdo.
Diinta Islaamku way jidaysay shaqada mid kasta oo ragga iyo dumarka ahba. Ragga waxa la faray in uu ka soo shaqeeyo guriga dibediisa, si uu ugu soo dhidido baahiyaha qoyska, halka gabadha iyana laga furtay shaqadan, iyadoo baahideeda dusha loo saaray aabbeheed, walaalkeed iyo saygeeda kolba mid. Sidaa darteed shaqada gabadha waxa laga dhigay hawsha guriga, barbaarinta ubadka iyo dhamaystirka baahiyaha qoyska ee guriga dhexdiisa.
Ragga Ilaahay waxa uu waajib kaga dhigay inay shaqaystaan, oo xoogsadaan si ay u gudaan masuuliyada dusha u saaran, lakin dumarku waxa ay shaqo u bixi karaan marka ay lagama maarmaan noqoto oo kaliya, sida hadii ay waydo cid damaaanad qaada baahideeda, ama qofkii masuuliyadeedu saarnayd ay gudan kari waydo. Diinta Islaamku waxay u dhigtay shuruudo Marka ay gabadha u banaan tahay inay ka qayb-gasho shaqo, waana inay buuxiso, shuruudahaasi si ay shaqadedu u noqoto mid meel mar ah.
Shuruudaha ku xidhan shaqada gabadhu waa:
1. Inay ahaato shaqadani mid la jaan-qaadi karta abuurka inanta iyo takhasuskeeda, ee aanay noqon mid ku sii dhex daynaysa inanta meelo badan oo ay ka dhowrsoonayd, guriguna uga fiicnaa.
2. In aanay shaqadani keenin ka hayaamidda shaqadii lagama maarmaanka ahayd ee gabadha, sida hooyanimada, ilaailinta ubadka iyo daryeelida qoyska.
3. In shaqadani tahay mid ka dheer inay gaar isku noqdaan inan iyo wiil, si looga hor-tago fitnada ka dhalan karta kulankooda.
4. Inay ka qayb qaadato shaqadeeda iyadoo asturan, dhowraysana socodkeeda, hadalkeeda iyo dhaqaaqeedaba.
5. Inay shaqadani ahaato mid banaan dhinaca sharciga. Ragga iyo Gabdhaha midna uma banaana inuu u shaqo tago meelaha ka soo horjeeda dhaqanka Islaamka, sida baararka iyo meelaha lagu kala iibsado waxyaabaha xaaraanta ah sida khamriga.
Thursday, December 10, 2009
Xuquuqda haweenka iyo doorkooda. Qaybtii 6aad.
Lama hayo taariikhda diin ama nidaam kale oo u tix-geliyay hooyada sida ay diinta Islaamku u tix-gelisay, iyadoo u aqoonsan inay tahay xubinta ugu mudan in loo sama-falo, isla markaana leh xaqa ugu badan ee aan qofna gudi karin. maxaa yeelay, hooyadu waxay soo martaa dhibaatooyin badan oo ay kala kulanto calool-ku-qaadida, sidista, hawsha iyo xanuunka dhigitaanka ama foosha iyo barbaarinta ilmo kasta.
Abwaanka weyn ee Maxamed Ibraahin Warsame-Hadraawi- oo in badan ka gabyay hooyada iyo doorkeeda ayaa tixdiisa “Anuun baa hooyadaa ah” waxa uu ku soo qaataa siday ugu dhabar-adaygaan hooyooyinku dhibta hooyanimada iyo hawleheeda, wax uu yidhi isagoo ku hal-qabsanaya hooyo la hadlaysa wiilkii ay dhashay:
Calooshu intay ku hoysey
Hiyigu ku baxnaaninaayey
Horraadka intaad jaqsiisay
Dhabtaydu intay ku haysey
Intaad huwanayd taftayda
Hobeeya hobey hobeyda
Intaan dusha kuugu heesay
Intaan hanad kuugu yeedhay
Hawraaraha kugu ammaanay
Intaan hubin kuu xambaaray
Dartaa u hoggaansanaaday
Hadhuubada aan ku siiyey
Habniin adigoo ku diidey
Intaan hambo kuu daboolay
Hammuun iyo gaajo qaatay
Adoo haqab-beel ku seexday
Intaan hurdo kuu illaaway
Ilaashay hareerahaaga
Diinta Islaamku waxay aad u adkeysay isla markaana ku dardaaarantay, xaqdhawrida iyo u sama-falida waalidka gaar ahaan hooyada, iyadoo aayado badani ka hadleen xaqa waalidka iyo dhibaatooyinka ay la kulanto hooyadu, sidaa darteed xaqa hooyada ayaa aad looga adkeeyay ka aabaha, sida ku cad suuratu Luqmaan-aayada 14aad- iyo suuratul Axqaaf-aayada 15aad- u sama-falka waalidku waxa uu ku derajo xigaa caabudida Ilaahay.
Xadiisyada ku soo arooray xaqa hooyadu aad bay u badan yihiin, waxanse ka soo qaadanaynaa dhawr ay ka mid yihiin:
Nin ayaa u yimid Nebiga-csw- isaga oo weydiinaya," yaa iigu mudan dadka inaan u sama-falo?" Nebigu-csw- waxa uu ugu jawaabay," Hooyadaa", ninkii waxa uu hadana weydiiyay "yaa ku xiga?" Nebigu-csw- waxa uu ku jawaabay "Hooyadaa", ninkii waxa uu mar labaad ku celiyay "yaa ku xiga?" Nebiguna waxa uu ugu jawaabay,"Hooyadaa", ninkii mar sadexaad ayuu ku celiyay " yaa ku xiga?" markaas ayuu Nebigu ugu jawaabay "Aaabahaa".
Nin ayaa ku dawaafayay Kacbada isagoo dusha ku sida hooyadii oo uu dawaafsiinayo, markaas ayuu Nebiga weydiiyay "Rasuulkii Ilaahayow, ma guday xaqeedii?", Nebigu waxa uu ugu jawaabay " maya, xataa maad gudin mid ka mid aha hinqashooyinkeedii". xadiiskanina waxa uu cadeynayaa in inta waalid loo sama-falaa aanay marna waxba ka gudayn xaqa uu kaa mudan yahay, ee aynu ka garan karayno culayskisa inta aayado iyo axaadiis ka hadlay. Sidoo kale ayaa Abwaan Careys Ciise gabaygiisii “Hooyadu waa lama huraan”, uu ku lahaa”
Hantida aad leedihiyo
Wixii aad haabataa
Haddii loo siiyo hibo
Abaalkood lama helee
Hooyadu waa lama huraan
Nin ayaa isna u yimid Nebiga isagoo ku yidhi, "Rasuul Allow, waxaan rabaa inaan ka qayb qaato duulimaadyada Islaamka, markaa waxaan u socdaa inaad ila taliso". Nebigu waxa uu ninkii weydiiyay inay nooshahay hooyadii, ninkii waxa uu ku jawaabay, "haa", dabadeed Nebigu waxa uu ku yidhi, "u sama fal hooyadaa, Jannadu waxay hoos taalaa lugaheeda.
U sama falka hooyada waxaan uga jeednaa wanaajinta la dhaqankeeda, xaq-dharkeeda, u furfurnaanta iyo u debecsananaanteeda, ku adeecideeda wixii aan ahayn macsiyo- ama denbi- iyo la socodsiinta iyo weydiisashada ogolaansheheeda dhamaan hawlaha aad ku kacayso, xataa hadii aad u baxayso Jihaad, waa inaad ogolaansho ka heshaa.
Waxyaabaha aadka u layaabka leh waxa ka mid ah, in diinteenu Islaamku ay ina farayso in loo sma-falo hooyada, xataa hadoo hooyadu tahay mid aan haysan diinta Islaamka, isagoo Nebigu-csw- faray Asmaa Bint Abubakar inayu sama-fasho isla markaana si fiican u xudhiidhiso hooyadeed oo aan ahayn Msuslimad.
Islaamku si uu u ilaaliyo hooyannimada xaqeeda iyo dareenkeedaba, waxa uu cadeeyay in hooyada la furay ay xaq u leedahay haynta iyo xananaynta ilmeheeda, ayna ka mudan tahay iyadu aaabaha dhalay ilnahaasi, sida ay dhigayaan qisooyinkani:
Sida uu werinayo Cabdilahi bin Cumar bin Caas-rc- gabadh ayaa u timid Nebiga-csw- iyadoo ku doodaysa in inankeedii ay dhashay, ee ay caloosha ku qaaday, ee naas nuujisay, uu aabihii oo iyada furay rabo inuu ka qaato. Nebigu-csw- waxa uu ugu jawaabay,”adigaa ku xaq leh inta aanad guursan”.
Sidoo kalea ayaa Cumar Bin Khadaab-rc- waxa uu furay xaaskisii Ansaariyadda ahayd ee u dhashay wiilkiisii Caasim. Maalin maalmaha ka mid ah ayaa Cumar uu kula kulmay suuq ku yaala meel u dhaxaysa Madiina iyo Quba, iyadoo wadata inankeediina. Cumar waxa uu isku dayay inuu ka qaato wiilkiisa, waanu ka qaatay, kadib wiilkii yaraa waa uu ooyay, waxaanu ku yidhi,”Aniga ayaa kaa mudan wilkayga”. Markii ay ku murmeen ayaa waxa la iskula tagay Abuubakar, si uu ukala xukumo. Abuubakar waxa uu go’aamiyay in wiilka ay xaq u leedahay hooyadii, waxaanu u sheegay Cumar in gurigeeda iyo gogosheeduba ay uga fican yihiin wiilka, inta uu korayo ee u gaadhayo heer uu kala dooran karo.
Hooyadu waxa ay leedahay xaqa ugu badan ee qof leeyahay, mana banaana in lagu kaco fal aanay raali ka ahayn, xataa hadii uu qofku dan u arkayo falkaa. Tusaale ahaan, hadii ay hooyo ka dalbato wiilkeeda inuu furo xaaskiisa oo uu jeclaa, waaa inuu furaa isagoo tix-gelinaya hooyadii, door-bidayana raali-ahaanteeda. Xadiis uu werinayay Abu Dardaa’ ayaa waxa ka hadlaya nin weydinaya waxa la gudboon, kadib markii hooyadii weydiisatay inuu furo gabadhiisa oo uu aad u jeclaa. Waxa uu kula taliyay inuu iska furo, madaama ay adeecidda hooyadu ka horeyso wax walba, uuna Nebiga ka maqlay isagoo ka hadlaya xaqa waalidka.
Tuesday, December 1, 2009
Xuquuqda haweenka iyo doorkooda. Qaybtii 5aad.
Ilaalinta Islaamka ee haweenka.
Diinteena Islaamku waxay tix-gelisaa dhedignama gabadha, waxaanay u aqoonsan tahay inay tahay waax dhamaystiraysa ninka, sida uu ninkuba u dhamasytirayo gabadha. Ilaahay(SW) wuu habeeyay khalqigiisa, waxaanu u jideeyay inay ahaadaan lamaaneyaal (pairs), si ay isku dhamastiraan, waxaana lamaaneyaashan lagu arkaa dhirta iyo xayawaanka oo u nool qaab lab iyo dhedig ah, sidoo kale ayaa in badan oo ma-noolaha ahi ay ugu jiraan hab laba danab-charges- mid togan(positive charge) iyo mid taban(negative charge), si looga faa’iidaysto iyagoo wada jira.
Sidoo kale ayaa gabadha loo sameeyay qaab iyo astaamo ay ku soo jiidan karto lamaaneheeda ninka ah, iyadoo labadaba uu Rabbi ku abuuray hammo iyo hamuun uu midiba u qabo la noolaanshaha iyo helitaanka ka kale, si ay u tarmaan, una waaro jiritaanka aadamuhu.
Diinta Islaamkuna waxay aad uga soo hor-jeedaa wax kasta oo ka hor-imanaya jidkan ama keenaya isku darsan iyo is dhex-gal ragga iyo dumarka ah, waayo gabadhu maaha nin, lakin waa qayb dhamaystiraysa ninka iyana u baahan in la dhamystiro. Sidaa daraadeed ayaa loo baneeyay guurka oo ah aasaaska qoyska, iyadoo dhamaan diimihii soo degay ay ka midaysnaayeen mamnuucida sinada iyo falalka kale ee foosha xun, iyadoo la ilaalinayo ragga iyo dumarkaba, lagana dheeraanayo fitnada iyo wax kasta oo bulshada dhabar-jebinaya.
Halka uu Islaamku ka taagan yahay dumarka waxaynu ku soo koobi karnaa dhowr arrimood:
• Islaamku wuxuu ilaalinayaa haweenka si ay u noqdaan ilo naxariiseed, debedsanaan iyo quruxeed. Sidaa darteed ayaa dumarka waxa loo baneeyay waxyaabo laga xaaran yeelay ragga si ay ugu kordhiyaan quruxdooda, sida isku qurxinta iyo qaadashada dahadbka. Sidoo kale ayaa iyadana laga mamnuucay inay isku ekaysiiso ragga dhinaca dhar-qaadashada, codka, socodka iyo dhaqankaba, iyadoo axaadiis soo aroortay lagu nacdalay gabadha isku ekaysiisaysa ragga iyo ninka isku ekaysiiya gabadha, waxa laga digayayna ay ahayd isku milanka hawlahooda gaarka ah iyo dhibta ka imanaysa.
• Islaamku wuxuu ilaaliyay gabadha, waxaanuku dhamaystiray ragga, iyadoo ragga lagu waajibiyay inay quudiyaan isla markaana u dhamaystiraan baahiyaheeda aasaasiga ah, sida cuntada, hu’ga iyo hoygeedaba. Waxa xilkeeda la saaray aabeheed, saygeeda, walaalkeed, inankeeda iyo hadba ragga kii ugu dhaw, waxaana laga ilaaliyay inay baahi darteed u dhex-gasho is xagxagashada suuqa, sida ay yeesho gabadha reer galbeed ee aan haysan wiil, waalid iyo walaal daryeela toona, ee qabanaysa hawl kasta oo loo diro, qiima kasta ha lahaatee.
• Islaamku wuxuu ilaalinayaa dabeecada iyo xishoodka gabadha, iyadoo la tix-gelinayo dhowsoonaanteeda lagana horjoogo halisaha ka iman kara xumaanta gacmaha u heelan helitaankeeda.
Si loo fuliyo arrimahan, isla markaana loo ilaaliyo loona gaadho hadafka ah helitaanka hooyo dhowrsoon oo soo saarta bulsho waxtar leh, diinteenu waxay ku waajibisay dumarka waxyaalaha soo soda.
Inay qabsato indheheeada, ilaalisana dhowrsoonaanteeda iyo nadaafadeeda, sida ku xusan suuratul Nuur-31.
Inay xishooto oo qarsato quruxdeeda iyo jidhkeeda, wixii aan ahyn marka ay la joogto ninkeeda iyo inta muxrimka u ah.
Inay ka dheeraato la keli-noqoshada ragga ajnebiga ka ah, iyo dhex-galkooda, isagoo Nebigu(nnkha) ku lahaa xadiis laga soo weriyay saxaabiga Cabdilahi Ibn Cabaas “Yaanu la keliyoon nin gabadj, yaanay safrina gabadhu hadii aanu muxrim la socon”.
Inay wanaajiso weedheheeda, hadalkeeda iyo socodkeedaba. Maaha hadalkeedu ceeb iyo cawro toona, lakin waa inay ku hadashaa wax fiican.
Inay ka fogaato is-qurxinta jaahiliga ah iyo marsashada cadarka ay ula baxayso dibedaha ka durugsan gurigeeda si aanay dareen ugu abuurin ragga ajnebiga ah.
Xukunadan dhamaan waxa Rabbi si cad ugu sheegay Suuratul Nuur-aayadda 31aad-waxaanay xukunadani faa’iido weyn u leeyihiin bulshada guud ahaan gaar ahaan haweenka, waxaan ka mid aha faa’iidooyinkan:
• Ka ilaalinta haweenka ee miciyaha ugaadhsatada u heelan waxyeelayntooda.
• Ilaalinta xishoodka iyo dhowrsoonaanta haweenka iyadoo looga digayo ka leexashada jidka toosan.
• Ilaalinta karaamadeeda iyo nasabkeeda lagana hor-joogo waxkasta oo hoos udhigaya sumcadeeda.
• Ilaalinta gabadhu waa ilaalinta ninka, iyadoo laga hor-joogsaday falalkii xumaa ee uu kukici lahaa oo dhan.
• Samayska qoysas wanaagsan oo laga dheereeyay sababaha kala tagga iyo burburka qoyska.
• Dhawrida ragga iyo dumarka, iyo samayska qoysas wanaagsani waxay hordhac u yihiin hanaqaadka bulsho horumarsan.
Monday, November 23, 2009
Xuquuqda Haweenka iyo Doorkooda. Qaybtii 4aad.
Culimo badan- sida Imam Abuu Xaniifah- ayaa waxa ay qabaa in gabadhu ay ka gar-niqi karto isla markaana xukummi karto meelaha ay banaan tahay inay markhaati ka noqoto oo dhan, iyadoo culimo kale oo badanina ay ku khilaafeen.Laakiin banaynta arrintani macneheedu maaha waajibin iyo daruuri ay xukun ridayso gabadhu mar kasta, laakiin waa iyadoo arrinka loo eegayo maslaxadda gabadha, ta qoyska, ta bulshada iyo ta Islaamka guud ahaan. waayo abuurka gabadha, dabeecadeeda sal-fududaydka iyo hab-dhiskeeda ficiltanka ama caadifadda ku dhisan ayaan u ogolaanayn inay ka qar-naqdo xukunada xuduuda iyo qisaasta la fulinayo. Xadka sinada oo kale dumarka inay markhaati ka noqdaan waxa loogu diiday adkaanta ay adag tahay inay si faahfaahsan u sharaxdo waxa ay aragtay, xishoodkeeda daradeeed, sidoo kale way adkaanaysaa inay dhagaysato kiisaska noocan oo kale ah, isla markaana ka gar-naqdo.
Marka ay noqoto xilalka siyaasada, waxaynu ognahay loolanka badan ee ka jira masraxyada siyaasada, iyo is-eedaynta iyo xifaaltanka guud ee ka dhexeeya xubnaha ku jira hawshaa. Sidaa daraadeed dumarka dabeecadoodu uma saamaxayso dhex-orodka arrinkan, waxaana haboon in ay ku dhawrsoonaadaan guryahooda iyo wixii kale ee danta guud ee umadda ah, si ay uga nabad galaan is-xagxagashada siyaasada. Dhinaca kale, diin ahaan iyo dhaqan soomaali ahaanba dumarka waxay leeyihiin tix-gelin iyo mudnaan gaar ah, inta ay hablaha yihiin ee ay ku hoos jiraan gacanta waalidkood iyo inta ay hooyooyinka yihiin ee ay ku hoos-jiraan gacanta raggooda, iyadoo mar kasta lagu dagaalami jiray hir-gelinta arrintan, oo ay gabdhuhu hormood ka ahaayeen waxyaabaha inta ugu badan lagu dagaalamo. Hadaba soo dhex-galida barnaamijyada siyaasada ee dumarku waa arrin ku cusub dunida Muslinka ah, gaar ahaan geyigeena soomliyeed, waxaana inta badan dhidibada u taagaya oo saamayn iyo gacan weynba ku leh fikrado reer Galbeed, kadib markii ay ogaadeen in dhinaca dumarka looga soo dhici karayo dadyowga ku abtirsada diinta Islaamka, iyagoo ku soo dhuumanaya waxa ay ugu yeedhaan hay’adaha u dooda xuquuqda aadamaha..
Fikirka noocan ahi waa mid aan midha- dhal ahayn isla markaana ay ku hungoobeen dadyowgii haystay, waxaanay dareemeen khasaaraha ay leedahay inanta iyo hooyada u ban-baxaysa suuqyada iyo masraxyada siyaasada, kadib marka laga kaxeeyo xarumahoodii dabeecadda iyo diintuba u ogolayd, sida guryaha, goobaha waxbarashada, cibaadada iyo goobaha caafimaadka oo ay abdikood ka soo qayb qaadan jireen.
Inanta iyo hooyada u soo baxay masraxyada siyaasada labaduba waxay gabeen hawshii ay u hayeen bulshada, isla markaana waxay ka talaabsadeen milgihii suubanaa ee dhowrida dumarka, iyo ilaalinta karaamadooda. Marka aad weydiiso in badan oo ka mid ah dumarka u sacaba-tumaya talooyinka iyo fikradaha reer Galbeedka, hadii ninka iyo gabadha labaduba dibada u baxaan oo shaqo tagaan waa ayo cidda daryeelaysa isla markaasina ka warhaynaysa ubadka? Waxa ay jawaab ka dhigaan in lahelayo hablo ku shaqeeya haynta iyo korinta caruurta, lakin caqliga saxda ahi waxa uu ku siinayaa waxay tahay, hadiiba ay gabadh kale ka shaqaynayso gurigaaga, waxa cad inaanay guulaysan fikradii qaloocday ee la inoo yeedhinayay ee ahayd sinnaanta ragga iyo dumarka, iyo ka soo saarida guryaha, maadaama hawshii dhabta ahayd ee dumarka ay fulinayaan uun dumar kale.
Waxyaabaha ka dhashay fikradan waxa weeyi, ta koowaad, in shaqada dumarka farqiga u dhexeeyaa aad u weynaado, iyaga oo kala raacaya laba shaqo oo labaduba aan midna sax ahayn- midi waa la loolanka ragga oo gurigeedii iyo ubadkeediiba wey gabtay, ta kalena in kastoo ay duruufi sabab u tahay hadana ubad aanay wax xidhiidh ah lahayn iyo guri shisheeye ayay u hoyatay. Arrinka labaad ee ka dhashay fikradani waa iyadoo ubadkii iyo waalidkii-gaar ahaan hooyadii- aanay jirayn xidhiidhkoodii xoogga lahaa ee ku salaysnaa maxabadda iyo is-jacaylka waalidnimo, waayo ilmuhu inta uu yar yahay waxa uu dadka ugu jecel yahay waa hooyadii oo uu dareemayo naxariisteeda iyo jacaylkeeda, islamarkaana hooyada ayaa ilmaha ku beerta xidhiidhka jaceyl ee aabihii, sidaa daraadeed ilmaha waayay hayntii iyo habidii hooyada wey yar tahay intuu dareemayo naxariista waalidka, waxaana ka dhasha caasi waalidnimo iyo waxyaabaha kale ee foosha xun ee ka dhex dhaca dadyowgaa aan haysan diinteena Islaamka. Inkastoo aanay bulshadeenu weli dareemin cidhibta iyo khasaaraha fikradaha galbeedka-arrinka oo innagu cusub aawadeed- hadana hooyada kaga mashquushay ilmaheeda hawlo aan daruuriba ahayn, ayaa waxa badanaaba ay la kulmaan in iyagana marka ay da’noqdaan ay ubadkoodu ka mashquulaan, isla markaana u diraan meelaha lagu xanaaneeyo dadka waaweyn ee hawl-gabka ah.
Halka aynu ku sugan nahay iyo derajada aynu taagan nahay inteeda badan waa wax aynu ka dhaxalnay awowyaasheen iyo dadkii inaga horeeyay, lakin mustaqbalka iyo halkaynu ku socono iyo weliba in kamid ah xaadirka iyo halkaynu joognaa, waa wax gacanteena ku jira. Sidaa daraadeed, waa inaynu ka digtoonaanaa halisaha ay innaga badbaadiyeen waalidiinteen, waana inaynu guntiga u xidhanaa sidii aynu uga faa’iidaysan lahayn fursadaha aan gacanta loo qaadin ee horumarineed. Waxaad moodaa in intii la is lahaa dhaafa halkii ay ina gaadhiiyeen intii inaga horaysay inaynu u socono dhinaca kale, inagoo dhex galnay halisaha ay soo dhaafeen dadkeenii hore, sida u dhaga nuglaanta dadyowga aan Islaamka ahayn.
Tuesday, November 17, 2009
Xuquuqda Haweenka iyo Doorkooda. qaybtii 3aad.
marka laga hadlayo dhaxalka wiilka iyo ka gabadha waxa ugu badan ee laga hadlaa waa saamiga wiil iy gabadh walaalo ahi ay ka helaan hantida aabohood ka dhintay. Gabadhu waxay ka helaysaa xoolahaa aabeheed saami ah hantida inanku helo nuskeed, si uu inanku u helo hanti u dhiganta saami laba hablood, sida ku cad Suratul Nisaa-11. Waxa cad in qaybtani ay salka ku hayso xilka iyo masuuliyada maaliyadeed ee saaran ninka, iyo sida aanay gabadha xil maaliyadeed marnaba u saarnayn qoorteeda, xataa hadii ay haysato hanti badan oo u gaar ah. hadii uu dhinto aabe, oo uu ifka kaga tago wiil iyo gabadh, wiilku wuu guursanayaa, wuxuu bixinayaa meher iyo waxyaabihii kale ee ku lug leh dhisida guriga, marka uu aqal-galana wuxuu bixinayaa biilka iyo baahida kale ee guriga, halka gabadha ay walaalaha yihiin la guursanayo oo ay qaadanayso meher, marka lala aqal-galana saygeeda ayaa lagu waajibiyay nafaqaynteeda iyo biilinteeda, haba ahaato tu maal badan haysata e.
Tusaale ahaan, aabaha ka tagay $15,000,inanku wuxuu helayaa $10,000, halka ay inantuna ka helayso $5,000. inanku markuu guursado oo uu bixiyo meher iyo hadiyado ku dhaw qiime ahaan $2,500 wuxuu saamigii uu helay ku dhacayaa $7,500, halka walaashii marka la guursado ee ay hesho meher iyo hadiyado u dhiganta tii uu walaalkeed bixiyay uu gaadhayo saamigeedu $7,500, waxaanay la mid noqonaysaa saamigii walaalked. Markaa kadib, ninka waxa saaran quudinta xaaskiisa, caruurtiisa, waalidiintii inta ka nool iyo walaalihiisa yaryar, halka aanay gabadhu waxba ka bixinayn marka laga tago waxay iyadu sadaqad ula baxayso.
Dhinaca kale, saamiga ragga iyo dumarka ee dhaxalku maaha mid joogto ah ama jaan-go’an, mararka qaar ayaa saamiga dumarku la mid yahay ka ragga, sida dhaxalka labada waalid ay dhaxlayaan wiilkooda aan waxba dhalin, iyagoo helaya saami isku mid ah-hal meel ka lix meelood- ama 1/6, maadaama labada waalid baahidoodu isku xidhan tahay. Sidoo kale wiilka iyo gabadhu waxay helayaan saami isku mid ah marka ay dhaxlayaan walaalkood dhinaca hooyo ah, oo aan ka tagin waalid iyo ubad midna, waxaanay qaadayaan hal meel ka lix meelood. Saamigan isku midka ahi wuxuu dhacaa dhaxalka meelo dhawr ah.
Mararka qaarkood waxa dhaca in gabadhu hesho saami ka badan ka ninka, tusaale ahaan, gabadha hantideeda uga tagtay saygeeda, hooyadeed, laba wiil oo ay walaalo yihiin iyo inan ay xagga hooyo oo kaliya ka walaalo yihiin, labada wiil waxay isku helayaan saami u dhigma ka ay heshay gabadhdu -1/6.
Inta badan waxa la soo qaataa qodobkaa labada walaalaha-wiilka iyo gabadha- ah maadaama ay fududahay in dumarka intooda badan loogu celceliyo, ilaa ay qaar u qaataan in xaq ay lahaayeen ka maqan yahay, isla markaana la hoos-mariyay ragga. Qaadashada fikaradanina waxay keenaysaa in qofku aanu ku qancin oo uu saluugo qaybta Ilaahay u qoondeeyay iyo saamigii uu u qaybiyay nimcadiisaba.
3. Magta
In kasta oo aanay jirin aayad Quraan ah oo dhinaca magta ku kala saaraysa ragga iyo haweenku, haddana waxa jira xadiisyo dhowr ah oo ka hadlaya arrinkan, haba la isku khilaafo saxiixnimada iyo silsilada xadiiska e. xadiisyadaa waxa ugu saxsan xadiis laga wariyay saxaabiga weyn ee Mucaad bin Jabal, oo uu leeyahay, “Magta gabadhu waa magta ninka nuskeed”. Maadaama khilaaf ka yimid saxiixnimada xadiiskan, culimada siyaabo kala duwan ayay u xukumeen masaladan, culimada qaar waxay sheegeen in xataa saxiixnimada xadiiskani uu sheegayo uun ijtihaad uu la yimid saxaabigaasi maadaama aanu ka sugin Nebiga-NNKH- waanay banaan tahay in la qaato iyo in kaleba. Culimada qaar ayaa qaba in ay ragga iyo dumarku ka siman yihiin dhinaca magta, mar hadii qofnimadoodii ay isku mid tahay, ku xad-gudubka mid loo geystaana uu keenayo Qisaas iyo cadaabka Alle oo u danbeeya danbiilaha falka geystay. Sidoo kale hadii gabadha loo dilo si aan ula kas ahayn ama gef ah waxa la raacayaa xukunkii marka ninka lagu dilo ula kas la’aan.
Sida raajixa ah ama ay culimada inta badan isla ogolaadeen waa in magta gabadhu tahay ta ninka nuskeed, iyadoo la tix-raacayo xukunadii a fuliyeen in badan oo asxaabta ka mid ahi, sida Cumar bin Khadaab iyo Cali bin Abiidaalib -RC. Waa marka hore e magtu maaha qiimaha qofka la dilay- nin iyo gabadh toona, Ilaahay agtiisana, aad bay u culus tahay dilka loo geysto qof islaam ahi. Magtu waa samirsiin iyo dhaqaale-kab lagu raali-galinayo ehelkii qofka la dilay, si ay uga soo kabtaan waayida xubin ka mid ahayd. Waa tan labaad e kala-soocidani waxay salka ku haysaa doorka mid kasta oo ragga iyo dumarka ahi uu ku lahaa bulshada dhexdeeda, mar hadii doorka ninku uu ahaa soo xeraynta maaliyadda qoyska, maqnaastiisuna ay keenayso dhabar-jab ku yimaada ishii dhaqaalaha ee qoyska, qiimaha kabka dhaqaalaha qoyska uu niku ka baxay wuu ka badnaanayaa, ka la siinayo qoys ay gabadhi ka baxday.
4. Gacan-sarraynta:
Gacan-sarraynta waxaan uga jeednaa maamulka iyo lahaanshaha awoodda fulineed ee qoyska.Ilaahay-SW- ragga ayuu siiyay gacan-saraynta iyo maamulka qoyska, sida ku xusan Suuratul Nisaa-34- waxaana u sabab ah laba arrimood oo midkood Rabbi u hibeeyay ragga midna ay kasbadeen.
• Ragga Ilaahay wuxuu ku manaystay awoodda rogrogida arrimaha iyo u kuur galidooda inta aanu qaadan go’aan, iyo u dhaqanka si degan oo uu ka fikiro cidhibta talaabooyinka uu ku kacayo. Halka dumarku ay leeyihiin habdhis sal-fudud oo si caadifadaysan ula ficiltama dhamaan waxyaabaha soo food-saara.
• Ninku waa aasaasaha ugu horeeya ee qoyska, isaga ayaana bixinaya dhaqaalaha looga baahdo marka la dhisayo qoyska sida meherka. Ninku waa maal-geliyaha guud ee hawlaha qoyska. Sidaa darteed burburka qoysku mar kasta waa burburkiisa isaga ayaana qaadaya masuuliyada, waana inuu kun jeer ka fikiraa inta aanu qaadan go’aan khasaare ku ah oo baabi’inaya qoyskiisa.
Monday, November 9, 2009
xuquuqda haweenka iyo doorkooda. qaybtii 2aad.
Qofnimada Gabadha
Diinta Islaamku waxay soo baxday iyadoo dadka qaar ay inkireen qofnimada gabadha, qaar ay ka shakiyeen, qaarna ay u aqoonsadeen inay ka mid tahay dadka, laakin ay hadana ku qeexeen inay tahay makhluuq loo abuuray u shaqaynta ninka. Waxyaabaha uu la yimid Islaamku waxay ahaayeen maamuusida haweenka, xaqiijinta qofnimadeeda, mudnaanshaha ay mudan tahay masuuliyad, abaal-marin iyo gelitaanka jannada hadii ay fuliso waajibaadkeeda. Islaamku wuxuu ku qeexay gabadha inay tahay qof maamuusan oo leh mid la mid ah xuquuqda uu leeyahay ninku.maadaama ay yihiin laba laamood oo geed kaliya ku yaal, ama laba walaal oo leh aabbo kaliya iyo hooyo kaliya, kuwaasoo ah Aadan iyo Xaawa.
Ragga iyo dumarku waxay ka siman yihiin waxyaabo badan oo ay ka mid yihiin, asalka ay kasoo jeedaan, dabeecadaha guud ee Bani-Aadamka, waajibaadka, masuuliyadda, abaal-marinta iyo halkay ku danbaynayso cidhibtoodu. Ninka iyo gabadha, mid waliba sida uu u fuliyo masuuliyadda saaran ayuu abaal-marinteeda uga helayaa Ilaahay agtiisa iyadoo aan loo kala saarin jinsigooda, ee ay yihiin addoomo Ilaahay, sida ku cad Suuratul-Aal cimraan-195, iyo Suuratu Nisaa’-124.
Islaamku wuxuu waajib ka dhigay ragga iyo dumarka labaduba inay wax bartaan isla markaana raadsadaan aqoonta.
Dhinaca maaliyadda, Islaamku wuxuu buriyay fikrado badan oo ay qabeen dadkii waagaa noolaa, iyadoo gabadha loo diidanaa inay xoolo yeelato, iyo inay cid dhaxasho labadaba. Islaamku wuxuu u ogolaaday gabadha inay xoolo yeelan karto, isla markaana leedahay xaqa dardaaranka iyo dhaxalka. Gabadhu Islaamka dhexdiisa waxay heshay xaq ay wax ku iibin karto, iibsan karto, kirayn karto, hibayn karto,ergisan karto, ergisi karto, sadaqad la bixi karto iyo xaqa ay maalkeeda ku deeqi karto. Sidoo kale ayaa gabadhu u heshay xaq ay ku difaacdo maalkeeda sida ay u difaacayso nafteeda.
Sinnaanta guud kasokow, Islaamku ragga iyo dumarka wuu u kala gaar yeelay mid walba shaqadiisa, masuuliyadda saran iyo doorka uu ku leeyahay bulshada dhexdeeda, dumarku waa warshada soo saarta jiilal tayo leh oo la higsado, sidaa daraadeed, ayaa ragga loo dul-saaray ilaalinta, dhaqaalaynta iyo nafaqaynta xaaskiisa, ubadkiisa, gabdhaha ay walaalaha yihiin iyo waalidkiiba, iyadoo aanay dumarka intaa midna la wadaagin marka laga tago duruufo gaar ah oo aalaaba ay yar tahay intay dhacdaa, sida haddii la waayo ninka oo kale.
Xikmada ka danbasa kala saarida ragga iyo dumarka xukunada qaarkood:
Su’aasha in badan la is- weydiiyo ayaa ah hadii uu Islaamku qiray inay gabadhu la siman tahay ninka, maxaa keenay in la doorbido ragga marar gooni ah iyo xaalado gaar ah. Sida markhaatiga, dhaxalka, magta, hawsha aqalka iyo maamulida dawladda?
Sida dhabta ah kala saarida labka iyo dhedigga ee xukunadani maaha in jinsiga raggu ka maamuus badan yahay-Ilaahay agtiisa- ka dumarka, waayo waxa Ilaahay loogu kala dhow yahay sida loo kala cibaado badan yahay, lab iyo dhedigba. Kala soocidan waxa sal u ah shaqada ay u kala gaar yihiin iyadoo la tix-raacayo sifada ay u abuuran yihiin.
- Markhaatiga ninka iyo markhaatiga gabadha
Sida ku cad aayadaha u danbeeya Suuratul Baqara- Aayadda is-daymaynta- marka la kala qoranayo daynta arkaanta loo baahan yahay ee xusan waa, daymeeye, daymaysne, qo u kala qora (nootaayo), iyo laba markhaati oo caadiliin ah ragna ah.hadii la waayo rag, markhaatiga ninku wuxuu u dhigmayaa laba dumar ah markhaatiyadood si hadii a midkood ilowdo ay ta kale u xusuusiso. Tan macneheedu maaha daciifnimo dumar, iyo liidasho ay ka hooseeyaan qofnimadedu ka ragga, lakin waa iyadoo loo eegayo abuurkeeda iyo takhasuskeedashaqo. Sida aynu ogsoonahay, qof kastaa wuxuu awood weyn oo xusuuseed ku leeyahay goobaha iyo arrimaha uu inta badan ku dhex sugan yahay, waxaanu xasuustiisu ku yar tahay waxyaalaha aanu inta badan faraha kula jirin. Nidaamka ganacsiga iyo xidhiidhka maaliyadeed ee dadka ka dhexeeya maaha mid u dabacsan abuurka dumarka, dhex-galka hawshanina maaha mid inta badan loogu tala-galay dumarka, marka laga reebo marar yar oo ay duruufi sabab u tahay. Sida daraadeed, inta badan dumarku way kaga xusuus yar yihiin ragga waxyaabaha aanay inta badan la wadaagin ragga, sida ragguba ay uga xasuus yar yihiin dumarka dhinaca hawlaha guud ee guriga. Markaa waxa cad in xusuusta (memory) dumarku ay ka hoosayso ta ragga dhinaca ganacsiga iyo xidhiidhka maaliyadeed ee u dhexeeya bulshada, sida ay xusayso Aayadaasi iyadoo laga cabsi qabo inay illowdo waayo hawleheeda ayaa ka badan isla markaana aan wax xidhiidh ah la lahayn hawlahaa ganacsiga iyo is-daymaynta. Sida ay qabaan culimada qaarkood haddii arrinta dayntu uu dhex-marayo haween soo galay ganacsigan isla markaana in badan ku dhex-jira, waxa dhici karta in ay iyaga dhexdoodu markhaati isku noqdaan, laakiin taasina waa naadir iyo fara-ku-tiris.
Culimadu waxay isku raaceeen, in dumarka aan markhaati laga dhigan karin qisaasta iyo xuduudaha marka la fulinayo, iyadoo laga durkinayo gabadha inay dhex-gasho meelo xad-gudub, iyo fagaareyaal lagu galay dhagar iyo cadowtooyo. Tani waxa u sabab ah iyadoo aanay gabadha dabaeecadeedu marna u saamaxayn, waa marka hore e inay aragto intii loo baahnaa xad-gudubka dhacay, iyo ta labaad oo ah in xataa hadii ay dhacdo inay aragto aanay xaakinka ama qaadiga iyo umadda horteeda ka sheegi karayn wixii ay aragtay iyo sidii ay wax u dhacayeen. Tusaale ahaan, fulinta xadka sinada, way adag tahay in xataa ragga arkay laba ruux oo falkii samaynayaa ay buuxiyaan heerka looga baahan yahay inay markhaati ka noqdaan xadgudubkaa. Gabadhana inta badan marka ay la kulanto falalka foosha xun, waxa lagu yaqaan in ay indhaha qabsato oo qaylido iskagana cararto goobtaa ay wax ka dhaceen. Hadiiba ay dhacdo in ay si kadis ah ula kulanto falkana waxa ku adag cadayntiisa iyo sharaxiisa.
Waxa jira meelo u gaar ah dumarka sida dugsiyo, xarumo caafimaad, iyo gobo kaleba, kuwaasi oo ah meelo ka caaggan ragga. Hadii ay dhacdo in meelahaa u gaarka ah ay ka dhacdo danbi iyo xad-gudub, waxa xoogga la saarayaa markhaatigooda, maadaama aanay caqli-gal ahayn in markhaati rag shardi lagaga dhigo meel aan ragga waxba ka ogayn.